PRATITE STORYTELLER NA GOOGLE

Kada se Slovacima u Vojvodini poruči da se „vrate odakle su došli”, obično se podrazumeva da se zna ko je ovde domaći, a ko je gost. Istorija, međutim, ne funkcioniše tako jednostavno. Slovaci su se na prostor današnje Vojvodine naseljavali u 18. veku, u okviru tadašnje habsburške monarhije. Nisu prelazili granicu Srbije, niti su dolazili u državu koja je tada na ovom prostoru postojala pod današnjim imenom. Kretali su se unutar jedne države, iz severnih krajeva Ugarske ka njenim južnim, opustošenim i slabo naseljenim oblastima. 

Rečenica  „vrate odakle su došli” nije retkost u komentarima i izjavama, naročito onda kada se u javnosti pomenu manjinska prava, slovački jezik, kultura ili položaj Slovaka u Vojvodini. 

Za Gabrielu Gubovu Červeni, nastavnicu istorije koja je doktorirala na temi Slovaka u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1918-1929, problem počinje upravo od toga što se istorija Slovaka u Vojvodini često pojednostavljuje, pogrešno tumači ili koristi bez dovoljno znanja.

„Istorija Slovaka na prostoru današnje Vojvodine veoma je kompleksna, zanimljiva i, pre svega, neadekvatno tumačena ili zloupotrebljavana”, kaže ona.

Prvi i najvažniji momenat jeste samo preseljavanje i naseljavanje. Slovaci su se selili u okviru sopstvene države, iz severnih županija Ugarske ka južnijim. Nisu bežali iz jedne države u drugu zbog ratova ili progona, nego su se selili, jer su tražili mirniji i ekonomski sigurniji život, pojašnjava Gubova Červeni. 

To je ključna tačka koju savremeni govor o „došljacima” najčešće preskače. Kada su se Slovaci tokom 18. veka naseljavali na prostore današnje Vojvodine, taj prostor nije bio Srbija u današnjem smislu te reči. Bio je deo Habsburške monarhije, odnosno Ugarske, a kasnije Austro-Ugarske. Zbog toga je, kaže Samuel Koruniak, lektor slovačkog jezika i kulture na Institutu za slavistiku Univerziteta u Kelnu, istorijski pogrešno govoriti da su Slovaci „došli u Srbiju”.

Preciznije bi, dodaje, bilo reći da se radilo o prostoru današnje Vojvodine, današnjeg severnog dela Srbije, odnosno o južnim delovima tadašnje habsburške, odnosno ugarske države. U slovačkoj istoriografiji za taj prostor koristi se pojam Donja zemlja (na slovačkom:  Dolná zem), koji je za srpsku i jugoslovensku istoriografiju manje poznat.

Nisu bili „gosti”, nego ljudi koji su gradili prostor u kojem su ostali

Naseljavanje Slovaka na jug tadašnje monarhije nije bilo stihijsko u savremenom smislu migracije. Bilo je deo širih migracionih, ekonomskih, verskih i političkih kretanja nakon osmanskog perioda, kada su delovi današnje Vojvodine bili opustošeni, slabo naseljeni i ekonomski zapušteni.

„Naseljavanje je sprovodila namerno država, odnosno habsburški vladari i plemstvo. Bilo je potrebno naseliti te nenaseljene i puste prostore i iskoristiti potencijal plodne zemlje za sopstvene potrebe i potrebe države”, objašnav Gabriela Gubova Červeni.

Samuel Koruniak podseća i na to da je današnja Vojvodina krajem 17, tokom 18. i delom 19. veka bila prostor velikih migracionih kretanja. Ta kretanja nisu obuhvatala samo Slovake. Kretali su se različiti narodi i konfesionalne grupe, a slični procesi zahvatili su i prostore današnje Mađarske, Slavonije, Rumunije i Banata.

„Vojvodina je tada, posle vek i po prisustva Osmanlija, bila manje-više raseljena. Neka etnička stanovništva, među njima i Slovaci, kretala su se unutar jednog kraljevstva, odnosno monarhije, kojoj je pripadalo i područje današnje Vojvodine, a zatim su ga kolonizovala”, objašnjava Koruniak.

U tom smislu, Slovaci nisu bili samo doseljenici koji su došli na već oblikovan prostor. Oni su bili i njegovi stvarni graditelji.

„Najpre moramo da shvatimo da su dolazili na područje koje su morali da kultivišu, odnosno prilagode tome da stvore povoljne uslove za život. Imali su ekonomsko-privrednu zaslugu, jer su pokušavali da plodan prostor prilagode za kasnije generacije. Time su stvarali neku vrstu predstave da će ovde ostati duže vreme. To im je, na kraju, i uspelo” kaže Koruniak. 

Istoričarka Gabriela Gubova Červeni to formuliše još direktnije.

Njihov doprinos, dodaje, nije bio samo poljoprivredni. Bio je i crkveni, školski, kulturni i lokalno-komunitarni.

„Slovaci su izgradili svoju privrednu osnovu. Na tome su potom gradili svoj crkveni, školski i kulturni život. Sve je međusobno povezano i prepliće se. Bez ijednog od tih delova ne bismo opstali. Svaki ima svoje opravdanje i značaj”, objašnjava nastavnica istorije.

„Vratite se” briše tri veka života

Kada se danas kaže da su Slovaci „gosti” ili „došljaci”, time se ne briše samo njihova prošlost, več i činjenica da je istorija Vojvodine sama po sebi istorija migracija, susreta, mešanja jezika, vera i kultura. Aleksandra Đurić Milovanović, antropološkinja i naučna savetnica pri Balkanološkom institutu SANU smatra da komentari tipa „vratite se odakle ste došli” nisu samo izraz netrpeljivosti prema jednoj zajednici, već govore o tome kako društvo razume ili ne razume pripadnost.

„Stiče se utisak da u takvim izjavama postoji pretpostavka da se društvo deli na ‘prave’ i ‘manje prave’ članove, bez obzira na to koliko pripadnici jedne zajednice dugo žive na jednom prostoru”, kaže ona.

Takve poruke danas se u Evropi najčešće vezuju za migrante i izbeglice. Međutim, posebno je zanimljivo, kaže Đurić Milovanović, kada se ista logika primenjuje na zajednice koje vekovima žive na istom prostoru.

„Kada nekome kažete ‘vrati se odakle si došao’, zanemarujete činjenicu da su Slovaci, Mađari, Rumuni, Rusini i druge zajednice generacijama deo društvenog, kulturnog i ekonomskog života Srbije. Zato ovakvi komentari više govore o tome kako razumemo pripadnost nego o samim manjinama”, ističe ona.

Pripadnost se, u tim komentarima, ne meri zajedničkim životom, doprinosom, građanstvom ili generacijama života na istom prostoru, već  poreklom. „Oni pokazuju da se pripadanje zajednici ponekad i dalje vezuje za poreklo, a manje za zajednički život, građanstvo i doprinos društvu”, kaže antroplokšinja.

U slučaju Vojvodine, ta logika posebno je paradoksalna, jer Vojvodina nije prostor u kojem je različitost došla spolja. Ona je, istorijski, jedan od temelja tog prostora.

„Ovakve poruke pojavljuju se upravo na prostoru čija je istorija oblikovana migracijama, susretima i zajedničkim životom različitih zajednica. Vojvodina je vekovima prostor različitosti i upravo je ta raznolikost jedna od njenih najvažnijih identitetskih karakteristika”, objašnjava Aleksandra Đurić Milovanović.

Šta se dogodilo 1918. godine i zašto je to važno danas

Jedan od istorijskih momenata koji se često zaboravlja jeste uloga Slovaka u političkim procesima 1918. godine, kada se odlučivalo o budućnosti Banata, Bačke i Baranje nakon raspada Austro-Ugarske.

Gabriela Gubova Červeni podseća da su Slovaci 25. novembra 1918. godine učestvovali u odlučivanju o priključenju Vojvodine Kraljevini Srbiji. Za nju je ta činjenica važna jer pokazuje da Slovaci nisu bili pasivni posmatrači istorije, već politički akteri.

„Slovaci su se u Austro-Ugarskoj borili protiv nasilne mađarizacije, zapravo za očuvanje svog naroda. Prvi svetski rat i njegov kraj za Slovake su značili oslobađanje od tih problema. Austro-Ugarsku su u to vreme nazivali i tamnicom naroda, pa možemo reći da je kraj rata Slovacima doneo dugo očekivano oslobođenje iz mađarskog zatvora”, kaže ona.

U novoj političkoj ponudi, kako objašnjava, nalazio se „bratski slovenski državni okvir”. Slovaci su poznavali mnoge srpske političare i sarađivali sa njima u periodu kada su i Srbi u Ugarskoj bili suočeni sa pritiscima mađarizacije.

„Međutim, nisu znali šta ih čeka u novoj državi i kako će se promeniti srpski političari koje su ranije poznavali u drugom svetlu. Sada su Srbi bili većinski narod”, kaže Gabriela Gubova Červeni.

Ona ukazuje i na razlike koje su tada postojale između političkih očekivanja Slovaka i Srba. Slovaci su se zalagali za priključenje državi Srba, Hrvata i Slovenaca, dok su Srbi želeli priključenje sopstvenom narodu, odnosno Kraljevini Srbiji pod dinastijom Karađorđević. Razlikovali su se i pogledi na državno uređenje: Slovaci su, prema njenim rečima, više naginjali republikanskom, a Srbi monarhističkom modelu.

Gubova Červeni podseća da su Slovaci učestvovali u radu Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji, održane 25. novembra 1918. godine u Novom Sadu, na kojoj je doneta odluka o priključenju tih oblasti Kraljevini Srbiji.

Slovaci su na toj skupštini imali 62 delegata, prema pravilima koja su broj predstavnika vezivala za broj stanovnika. Ipak, takva zastupljenost nije važila za sve zajednice. „Mađara je bilo gotovo pola miliona, a imali su jednog delegata. Nemaca je pre rata bilo 324.017, a imali su tri delegata. To nije odgovaralo pravilima. Da se odlučivalo prema broju stanovnika, odnos snaga bio bi drugačiji”, objašnjava ona. Rumuni se, dodaje, nisu uključivali u tadašnje političke aktivnosti, jer je pitanje velikog dela Banata trebalo da bude rešeno tek na Pariskoj mirovnoj konferenciji.

„Slovaci su, kao i drugi, slobodu i ravnopravnost videli u slovenskoj državi. Pre svega su bežali od mađarizacije”, kaže Gabriela Gubova Červeni.

Neznanje o komšijama kao izvor stereotipa

Aleksandra Đurić Milovanović jedan od razloga što se manjine često doživljavaju kao gosti, čak i kada su duboko utkane u istoriju lokalnih zajednica vidi u pojednostavljenom razumevanju istorije.

„Kada govorimo o prošlosti, skloni smo da je predstavljamo kao priču jedne zajednice, dok se doprinos drugih grupa manje vidi ili vremenom zaboravlja”, kaže ona.

Tokom terenskih istraživanja često je, dodaje, razgovarala sa ljudima koji čitav život žive u istom mestu, a veoma malo znaju o istoriji svojih komšija.

„Znaju da govore drugim jezikom ili neguju drugačije običaje, ali suštinski ne znaju mnogo o njihovoj kulturi, vrednostima, iskustvima ili doprinosu lokalnoj zajednici. Upravo u tom prostoru nepoznavanja nastaju pojednostavljene predstave o tome ko pripada, a ko ne pripada određenom prostoru”, objašnjava ona.

Tamo gde se ne zna istorija komšija, lako se napravi prostor za etikete. Umesto pitanja kako su Slovaci živeli, šta su gradili i kako su postali deo Vojvodine, u javnom prostoru ostane jednostavnija slika: „oni” koji su došli, „oni” koji govore drugim jezikom, „oni” kojima se pripadnost može osporiti jednim komentarom.

„Kada ne poznajemo istoriju zajednice, njena iskustva i doprinos društvu, mnogo je lakše da je posmatramo kroz stereotipe”, kaže Đurić Milovanović. Dodaje je i to sa je u svom radu često imala utisak da ljudi ponekad znaju više o udaljenim kulturama nego o zajednicama sa kojima dele svakodnevni život. 

Gabriela Gubova Červeni smatra da je nepoznavanje istorije Vojvodine i naroda koji u njoj žive sve veće, a jedan od razloga vidi i u školskom sistemu. „Nažalost, u školama, odnosno u nastavnim programima, prošlost ovih prostora zastupljena je minimalno. Tome se dodaju različite predrasude i mržnja, koje samo pomažu takvim stavovima”, kaže ona.

I sama je, dodaje, mnogo puta čula poruku da Slovaci treba da idu tamo odakle su došli.

„Imala sam veoma mnogo takvih iskustava kada mi je rečeno da idemo tamo odakle smo došli. Onda bi ta osoba dobila lekciju iz istorije i zapravo bi se ta njena izjava mogla okrenuti u sasvim drugom smeru”, kaže Gubova Červeni.

Jer ako bismo zaista otvorili pitanje „odakle je ko došao”, istorija Vojvodine, ali i Evrope, brzo bi pokazala koliko je takvo pitanje pogrešno postavljeno. Gotovo sve zajednice koje danas žive na jednom prostoru u nekom trenutku su se kretale, naseljavale, mešale, menjale granice i političke okvire.

„Slovaci ovde žive gotovo tristo godina, imaju izgrađen svoj privredni, crkveni, školski i kulturni život i nikome ne osporavaju da gradi svoj. Žive ovde na svome i doprinose razvoju celog društva i države. Nismo ovde ni strani, ni došljaci, nego domaći. Kao i svi ostali narodi, jer svi koji su ovde došli, došli su takođe iz drugih prostora”, kaže Gubova Červeni.

Ako bi se, dodaje, tražilo „prvobitno stanovništvo”, morali bismo se vraćati u praistoriju i stari vek. Takvo stanovništvo, u smislu savremenih naroda, ne postoji ni na jednom evropskom prostoru.

Jezik koji nije ostao samo u kući

Jedan od najvidljivijih znakova prisustva Slovaka u Vojvodini jeste jezik. Ali slovački u Srbiji nije samo jezik porodičnog razgovora, folklora ili svečanosti. On je deo javnog, kulturnog, obrazovnog i institucionalnog prostora. Slovakista Samuel Koruniak smatra da je jezik jedan od ključnih elemenata nacionalnog identiteta.

„Neki teoretičari često između nacionalnog identiteta i jezika stavljaju znak jednakosti. I za Slovake na ovim prostorima jezik je bio dominantan element po kojem su se razlikovali od drugih narodnosti”, kaže on.

Slovački u Vojvodini, objašnjava, ne treba posmatrati kao dijasporski jezik koji postoji samo u porodici ili krugu prijatelja. „Slovački u sredini vojvođanskih Slovaka daleko je od dijasporskog oblika jezika koji se primenjuje samo u porodici ili među prijateljima. To je jezik koji ima karakter enklavnog jezika, prisutan je i živ u svim slojevima, od narodne, preko supstandardne, do književne, odnosno standardne forme”, kaže Koruniak.

Naravno, taj jezik se menja. U savremenoj Vojvodini slovački prima brojne elemente srpskog jezika. Ali Koruniak upozorava da ne treba olako govoriti da se rađaju poslednje generacije koje će govoriti slovački.

„Imamo institucionalnu osnovu koja bi trebalo da reguliše da do takvog negativnog epiloga ne dođe”, kaže on.

Istovremeno, ukazuje na paradoks koji postoji u mnogim manjinskim zajednicama: kultura se često čuva kroz pesmu, igru i običaje, dok standardni jezik slabi.

„Lepo je kada znamo da pevamo slovačke pesme i igramo uz slovačku muziku, ali kada treba govoriti slovački, tu malo zapinjemo”, kaže Koruniak, parafrazirajući dr Mariju Mijavcovu, jednu od najznačajnijih vojvođanskih slovakistkinja, lingvistkinju i autorku udžbenika, koja se bavila slovačko-srpskim bilingvizmom, jezičkom kulturom i položajem slovačkog jezika u Vojvodini, pre svega misleći na književnu formu jezika.

Kada je jezik prisutan u školi, medijima, kulturi i institucijama, kao što je to u slučaju slovačkog jezija u Vojvodini, on potvrđuje da manjina nije gost, nego deo društva.

„Slovački je nakon Drugog svetskog rata ušao i u naučnu, akademsku sferu organizovanjem visokoškolskih studija slovakistike, a postao je i službeni jezik na teritoriji današnje Vojvodine. To su, u smislu jezičke politike, pozitivne i vrlo povoljne okolnosti za manjinski jezik”, kaže Samuel Koruniak.

Vidljivost manjina nije privilegija, nego deo ravnopravnog građanstva

U društvu u kojem se manjine doživljavaju kao „gosti”, svaka njihova javna vidljivost može biti pogrešno predstavljena kao zahtev za posebna prava. Ali iz antropološke perspektive, kaže Aleksandra Đurić Milovanović, takvi komentari pokazuju da se pripadnost i dalje često posmatra kao nešto što treba dokazivati. „Međutim, u demokratskom društvu pripadnost ne bi smela da zavisi od toga kojoj etničkoj ili verskoj grupi neko pripada”, kaže ona.

Kada se manjinskim zajednicama osporava pravo da govore svojim jezikom, neguju svoju kulturu ili budu vidljive u javnom prostoru, time se, dodaje, dovodi u pitanje ideja ravnopravnog građanstva.

„Ljudi ne postaju manje deo društva zato što govore drugi jezik, imaju drugačiju tradiciju ili pripadaju drugoj verskoj zajednici”, ističe Đurić Milovanović.

Važno je, međutim, ne pojednostaviti ni većinsko društvo. Samuel Koruniak upozorava da uvredljive komentare ne treba automatski pripisivati celom većinskom narodu. Često je reč o pojedincima ili grupama koje iz različitih frustracija ne prihvataju „tuđe elemente”.

„Ne bih to stavljao u okvir celog većinskog naroda, nego bih usmerio pažnju na pojedinca, možda i grupu, koja je to napisala ili izgovorila”, kaže on.

Naslovna ilustracija kreirana je uz pomoć alata veštačke inteligencije i koristi se isključivo kao vizuelna ilustracija teme. Ne prikazuje stvarni istorijski dokument, mapu ili događaj.

PRIKLJUČI SE VIBER GRUPI