Ovaj članak je preveden uz pomoć veštačke inteligencije i redakcijski uređen. Ako primetite gramatičke ili činjenične greške, pišite redakciji na adresu [email protected]. AI alate koristimo kao tehničku podršku pri prevođenju. Za konačnu verziju teksta odgovorna je redakcija Storytellera.
Posle aprilske izborne pobede stranke Tisa i dolaska vlade Petera Mađara, u Mađarskoj je počela brza rekonstrukcija institucija koje je šesnaest godina oblikovao Viktor Orban. Prvi meseci doneli su intervencije u funkcionisanje javnih medijskih servisa, ustavni okvir i sistem kadrovskih imenovanja. Manje je jasno za sada da li će promena zahvatiti i političku kulturu i svakodnevni život nacionalnih manjina. Upravo odnos prema Mađarima van granica, a istovremeno prema Slovacima, Romima i drugim zajednicama koje žive u Mađarskoj, može pokazati koliko će dubok biti zaokret posle Orbana.
Prema Eriku Uskjeviču, jednom od potpredsednika organizacije Mađarsko evropsko društvo, birači i biračice su 12. aprila 2026. stranci Tisa i novoj vladi dali jasan i istorijski mandat. Dvotrećinska ustavna većina, prema njegovim rečima, dala je premijeru Peteru Mađaru mogućnost da raskine sa sistemom koji se tokom Orbanove vladavine nazivao Sistem nacionalne saradnje.
„Nova vlada je sa izuzetnom dinamikom počela da razgrađuje stari režim, obnavlja institucije liberalne demokratije i sistem kočnica i ravnoteža, kao i da menja celokupnu političku kulturu u zemlji”, ocenjuje Uskjevič.
Najvidljivija promena ogleda se u reformi javnog medijskog servisa i novom načinu regulisanja medija, a izvršene su i izmene ustavnog okvira. Mađarski parlament je 13. jula usvojio sedamnaestu izmenu Osnovnog zakona, najvišeg pravnog akta u Mađarskoj, koja, prema Uskjeviču, između ostalog stvara mogućnost opoziva predsednika republike i ograničava delovanje poslanika i poslanica parlamenta na najviše dvanaest godina.
I Imrih Ful, urednik portala oslovma.hu, prve korake novog kabineta vidi u širem kontekstu demokratizacije društva, antikorupcijskih mera i veće transparentnosti.
Iz ugla Slovaka i Slovakinja u Mađarskoj, međutim, upozorava da se posle nekoliko meseci može govoriti pre o promeni političkog tona i retorike nego o dubokoj sistemskoj promeni. Kako kaže, pojavili su se signali o većem naglasku na dijalogu sa nacionalnim zajednicama, transparentnosti finansiranja ili mogućim izmenama sistema nacionalnog predstavljanja, ali je za sada prerano govoriti o suštinskom zaokretu u nacionalnoj politici.
„Svakodnevni život Slovaka u Mađarskoj posle promene vlade za sada se nije mogao značajnije promeniti. Ipak, raduje generalno opuštenija društvena atmosfera, oslobođena, na primer, propagande kojom je upravljala država”, kaže Ful.
Institucije je moguće zameniti brže nego političku kulturu
Dvotrećinska većina omogućava vladi da opoziva ili menja javne funkcionere koje je Orbanova vlada imenovala na duge mandate. Prema Eriku Uskjeviču, istovremeno se ukidaju paralelne institucije preko kojih se gradila i održavala klijentelistička mreža u visokom obrazovanju, kulturi ili sportu.
Brzo se menja i medijski sistem. Mediji koji su zavisili od državnog oglašavanja, prema njegovim rečima, ili nestaju ili prolaze kroz transformaciju, jer taj izvor finansiranja nestaje. Ono što je donedavno delovalo kao čvrsta propagandna infrastruktura, mnogo brže se raspada nego društvene posledice njenog dugotrajnog delovanja.
Upravo te posledice Uskjevič smatra najtežim delom Orbanovog nasleđa. Institucije, rukovodstva i formalne strukture mogu se promeniti zakonima i kadrovskim odlukama, ali politička kultura izgrađena na lojalnosti, polarizaciji i ponovljenim kampanjama protiv označenih neprijatelja, prema njegovim rečima, trajaće duže.
„Najduže će, nažalost, delovati toksičan uticaj onoga što se tokom petnaest godina dogodilo sa dušama, razmišljanjem i mentalnim zdravljem ljudi”, tvrdi. Orbanova vlada je, prema njegovim rečima, ostavila izuzetno polarizovano društvo u kojem je oslabljena sposobnost kritičkog mišljenja, komunikacije i vođenja dijaloga.
Šesnaest godina kao upozorenje
Erik Uskjevič smatra da je mađarsko društvo tokom šesnaest godina Orbanove vladavine prošlo kroz bolan proces učenja. Doživelo je postepeni autoritarni zaokret, slabljenje geopolitičke orijentacije zemlje, dovođenje savezništava u pitanje i sistem u kojem su korupcija i klijentelizam prodrli u funkcionisanje države.
Ovladavanje državom se, prema njegovim rečima, ogledalo ne samo u svakodnevnim oblicima korupcije i nepotizma, već i u tome što je nezavisan uspeh bez podrške državne vlasti bilo sve teže postići. Istovremeno su se pogoršavale javne usluge, uključujući školstvo, zdravstvo, saobraćaj i osnovna infrastruktura.
Iz tog perioda bi, prema Uskjeviču, društvo trebalo da izvuče dve ključne pouke. Prva je sposobnost da se na vreme prepoznaju već početne manifestacije sličnog načina vladanja i da se na njih reaguje pre nego što postanu sistem. Druga je iskustvo da je, za razliku od 1989. i 1990. godine, danas moguće sprovesti stvarnu sistemsku promenu i ograničiti ponovljeno zatvaranje i reprodukciju istih elita.
„Kontinuirana kontrola vlasti, slobodni mediji, nezavisnost institucija i sudova, transparentnost i građansko učešće jasno su postali zahtevi koje traži mnogo ljudi”, dodaje Uskjevič.
Imrih Ful naglašava da ne može da govori u ime svih Slovaka i Slovakinja u Mađarskoj i da svoje ocene formuliše na osnovu decenija ličnog i profesionalnog iskustva. Politički stavovi zajednice, prema njegovim rečima, ne mogu se posmatrati odvojeno od ostatka društva. Većina reaguje na iste ekonomske, socijalne, kulturne i društvene okolnosti kao i većinsko stanovništvo. Nacionalna pripadnost sve manje utiče na izborne preferencije, što Ful povezuje i sa odmaklom jezičkom i kulturnom asimilacijom.
Tokom Orbanove vladavine, prema njegovim rečima, slovačka zajednica bila je približno ravnopravno podeljena u simpatijama prema vladi i opoziciji. Sadašnja istraživanja javnog mnjenja i izbornih preferencija, prema Fulu, pokazuju pomeranje u korist vlade Petera Mađara približno u odnosu tri prema jedan. Ni takav pomak, međutim, sam po sebi nije dokaz trajne promene. Nju će, prema njegovim rečima, biti moguće proceniti tek posle dužeg vremena i na osnovu konkretnih rezultata.
Manjinska politika: prva obećanja, za sada malo rezultata
Prvi kadrovski i organizacioni koraci ukazuju da nova vlada želi da manjinsku agendu uključi u širu politiku društvenih odnosa. Agenda je iz nadležnosti potpredsednika vlade premeštena pod novoformirano Ministarstvo za društvene odnose i kulturu.
Za zamenika državnog sekretara za manjinska nacionalna pitanja Peter Mađar imenovao je Juraja Rađanskog, dolnozemskog Slovaka iz Sarvaša. Rađanski je ranije radio kao univerzitetski pedagoški asistent, direktor Budimpeštanskog slovačkog stručnog kolegijuma i predsednik vaspitno-obrazovnog odbora najvišeg izabranog organa Slovaka u Mađarskoj. Imrih Ful smatra da za obavljanje ove funkcije ima i stručne i zajedničke preduslove.
Ministar zadužen za društvene odnose i kulturu Zoltan Tar, prema Fulu, obećao je izmenu dela izbornog zakona koji se tiče nacionalnih manjina i jačanje manjinskog školstva.
„Vlada je istovremeno najavila obnovu autonomije manjinskih nacionalnih samouprava i obrazovnih institucija, uključujući nacionalne škole, kao i zaštitu manjinskog nacionalnog predstavljanja na lokalnom, regionalnom i državnom nivou od spoljašnjih političkih uticaja”, kaže Ful.
Glas Slovaka u Mađarskoj ostaje tiši
Snažan interes mađarske politike za zajednice van granica ima i svoj unutrašnji pandan. Ful upozorava da su zahtevi i potrebe slovačke zajednice i drugih nacionalnih zajednica u Mađarskoj u državnom javnom prostoru čujni znatno manje nego zahtevi Mađara koji žive u susednim državama.
„Slovačka manjina u Mađarskoj tradicionalno daje prednost saradnji, dijalogu i postepenom rešavanju konkretnih pitanja koja se tiču školstva, kulture, jezika i funkcionisanja samouprava u odnosu na javno konfrontacioni pristup”, kaže.
| Koliko Slovaka živi u Mađarskoj i šta je manjinska nacionalna samouprava? |
|---|
| Prema poslednjem popisu stanovništva iz 2022. godine, u Mađarskoj živi oko 30 hiljada ljudi slovačke etničke pripadnosti. Manjinska nacionalna samouprava je izabrano predstavničko telo manjine. Nije opštinska samouprava i ne odlučuje, na primer, o putevima ili otpadu. Zastupa interese zajednice, podržava upotrebu jezika, školstvo i kulturu i može upravljati sopstvenim školama, medijima ili kulturnim institucijama. Slovačke samouprave deluju na lokalnom, regionalnom i državnom nivou; njihov najviši organ je Državna slovačka samouprava u Mađarskoj. |
Ako nova vlada želi da dokaže da manjinska prava ne doživljava samo kao instrument spoljne politike, trebalo bi, prema Fulu, da nacionalnim zajednicama koje žive u Mađarskoj posveti približno istu pažnju kao mađarskim zajednicama van granica. To bi značilo jačanje stvarne autonomije nacionalnih samouprava i institucija, transparentno i politički nezavisno finansiranje, podršku nacionalnom školstvu i stvaranje uslova za upotrebu maternjih jezika u svakodnevnom životu.
„Važan korak bilo bi i to da se predstavnici nacionalnih zajednica ne posmatraju samo kao partneri u realizaciji vladinih namera, već kao ravnopravni učesnici dijaloga o pitanjima koja ih se neposredno tiču”, naglašava Ful i istovremeno upozorava na prenošenje celokupne odgovornosti za istorijske i dugoročne probleme na vladu koja je na vlasti tek nekoliko meseci.
Deo odgovornosti za budućnost slovačkog jezika, kulture i zajednice, prema Fulu, nose i sami Slovaci i Slovakinje u Mađarskoj. Država treba da stvara uslove i garantuje prava, ali njihovo stvarno korišćenje i životnost zajednice zavisiće i od aktivnosti same zajednice, smatra Imrih Ful.
Romi kao najveća i najranjivija manjina
Poseban ispit unutrašnje politike biće, prema Eriku Uskjeviču, položaj romske zajednice, koja je najbrojnija nacionalna i etnička manjina u Mađarskoj, iako se precizno određivanje njene veličine suočava i sa praktičnim i sa principijelnim problemima.
Marginalizovani položaj Roma i Romkinja, socijalna i ekonomska ranjivost, diskriminacija na tržištu rada i nejednak pristup obrazovanju, stanovanju ili zdravstvenoj zaštiti, prema njegovim rečima, dugoročni su problemi i često se prenose s generacije na generaciju.
„Problem ostaje i ravnopravan pristup javnim resursima i uslugama, koji bi trebalo da bude jedan od temelja demokratske pravne države”, podseća Uskjevič.
Kao važne prve signale Uskjevič vidi izbor četvoro romskih poslanika i poslanica iz stranke Tisa, kao i simbolično uključivanje nastupa romske dece i romske himne u konstitutivnu sednicu novog parlamenta.
Poslanica Krista Bodiš, stručnjakinja koja se decenijama bavi socijalnom integracijom i obrazovanjem pretežno romske dece, postala je vladina poverenica zadužena za izradu nacionalne strategije socijalne politike i horizontalnu koordinaciju školstva, socijalnih pitanja i zdravstva. Mnogi je, prema Uskjeviču, doživljavaju kao garanciju socijalnog razvoja romske zajednice.
Mađari van granica ostaju „nacionalni minimum”
Dok će rezultate unutrašnje nacionalne politike biti moguće oceniti tek kasnije, vlada Petera Mađara već jasno pokazuje da će podrška Mađarima i Mađaricama van granica ostati jedan od prioriteta države.
Prema Eriku Uskjeviču, Tisa polazi od toga da zaštita Mađara u Slovačkoj nije predmet stranačke politike, već „nacionalni minimum”, kod kojeg nema prostora za kompromis. Kontinuitet u odnosu na Orbanovu vladu, dakle, ostaje u samom cilju; razlika bi trebalo da bude pre svega u načinu na koji ga Budimpešta sprovodi – kroz konstruktivni dijalog, transparentnije finansiranje i bez izgradnje političke zavisnosti.
Slično to vidi i Imrih Ful. I Orbanova i Mađarova vlada, prema njegovim rečima, mađarske zajednice van granica smatraju delom jedinstvene mađarske nacije. Podrška njihovom identitetu, jezičkim pravima, kulturnim institucijama i obrazovanju na maternjem jeziku zato ostaje stabilan element mađarske nacionalne politike bez obzira na promenu vlade.
Zoltan Salaj, urednik portala Napunk.sk/Denníka N, međutim, upozorava da Mađari i Mađarice u Slovačkoj političku promenu u Budimpešti ne doživljavaju jedinstveno.
„Viktor Orban je na jugu Slovačke imao veliki uticaj, u velikoj meri zahvaljujući finansijskoj podršci koja je posle 2010. godine stizala različitim organizacijama, ali i fizičkim licima”, kaže Salaj.
Prema njegovim rečima, u Slovačkoj je, međutim, i dalje postojao prilično snažan sloj tamošnjih Mađara koji su Orbana doživljavali pre kritički zbog njegovih autokratskih sklonosti.
Benešovi dekreti: životni slučajevi i nerešena trauma
Jedna od prvih tema u kojima se pokazala razlika u političkom tonu između Orbana i Mađara jesu Benešovi dekreti. Mađarski premijer Mađar zauzeo je prema premijeru Robertu Ficu mnogo kritičniji stav nego njegov prethodnik, što Salaj objašnjava i bliskim političkim savezništvom Orbana i Fica.
Prema Eriku Uskjeviču, Mađar odbranu Benešovih dekreta smatra suprotnom evropskim principima i zato traži njihovo ukidanje. Mađarska vlada želi tu poziciju da zastupa čvrsto, ali u okviru konstruktivnog dijaloga sa Slovačkom.
| Šta su Benešovi dekreti? |
|---|
| Benešovi dekreti su zbirni naziv za uredbe predsednika Edvarda Beneša, koje su nastajale tokom Drugog svetskog rata i u prvim posleratnim mesecima, kada čehoslovački parlament nije funkcionisao. Većina je uređivala obnovu države, ali se u današnjoj političkoj raspravi tim nazivom označavaju pre svega mere usmerene protiv nemačkog i mađarskog stanovništva na osnovu principa kolektivne krivice. Njihova posledica bila je, između ostalog, oduzimanje državljanstva, konfiskacija imovine i iseljavanje. U Slovačkoj su se neke mere sprovodile i putem uredbi Slovačkog nacionalnog saveta. Njihov današnji pravni značaj predmet je spora: slovačke vlasti ih smatraju delom zatvorenog posleratnog poretka, dok predstavnici mađarske manjine i pojedini pravnici ukazuju na imovinske slučajeve u kojima se država poziva na istorijske odluke o konfiskaciji. |
Zoltan Salaj dodaje da je otvaranje ovog pitanja pre izbora poslužilo Mađaru da se obrati i nacionalno orijentisanim mađarskim biračima. Posle izbora, međutim, vlada za sada nije preduzela dalje konkretne korake, što može biti povezano i sa mnoštvom drugih promena koje je pokrenula.
Iako se o Benešovim dekretima često govori kao o istorijskoj i simboličkoj temi, njihove posledice se, prema Salaju, pojavljuju i u konkretnim imovinskim slučajevima.
„Konkretni slučajevi tiču se stotina, možda hiljada ljudi, pri čemu nisu svi mađarske nacionalnosti, jer zemljišta koja se danas konfiskuju na osnovu Benešovih dekreta često već imaju druge vlasnike”, objašnjava.
Za mađarsku manjinu, međutim, oni prema njegovim rečima ostaju pre svega simbol posleratnih deportacija i konfiskacija. Reč je o živoj istorijskoj traumi sa kojom slovačke i mađarske političke reprezentacije nisu uspele da se zajednički suoče.
Istovremeno nije izvesno da li će snažan pritisak Budimpešte automatski poboljšati položaj Mađara i Mađarica u Slovačkoj.
„To što Viktor Orban nije otvarao osetljive teme u slovačko-mađarskim odnosima mađarskoj manjini nije pomagalo – konfiskacije su se nastavljale, južne oblasti Slovačke su se zanemarivale i slično”, tvrdi Salaj.
Ishod će, prema njegovim rečima, zavisiti od konkretne diplomatije nove vlade i od toga da li će ona pratiti zaštitu manjine ili pre svega sopstvene političke interese.
Najvidljiviji test može biti politika dotacija
Jednim od najkonkretnijih dokaza promene sagovornici smatraju buduća pravila finansiranja mađarskih organizacija van granica. Orbanova vlada slala je značajne sume u Srbiju, Slovačku i Rumuniju preko sportskih, kulturnih, medijskih i drugih organizacija. Prema Eriku Uskjeviču, mnoge od njih bile su politički bliske Fidesu i javno su podržavale Orbanovu vladu.
Peter Mađar je posle sastanka sa predsednikom Mađarske alijanse Laslom Gubikom, prema Uskjeviču, naglasio da očekuje suštinsku promenu u transparentnosti i efikasnosti korišćenja novca iz Mađarske. Istovremeno je izjavio da neće prihvatiti da mediji u Slovačkoj finansirani iz mađarskog državnog budžeta šire propagandu Fidesa. Nova vlada najavila je i proveru korišćenja podrške tokom proteklih deset godina.
Zoltan Salaj kaže da upravo od politike dotacija mađarska zajednica u Slovačkoj očekuje najvidljiviju promenu. Tvrdi da je prethodnih godina u Slovačku stizala velika količina državnih dotacija, pri čemu je deo novca, prema njegovim rečima, završio netransparentno. Tisa obećava proveru sumnjivih dotacija, otvoreniji sistem i okončanje prakse u kojoj je finansijska podrška bila povezana sa očekivanjem političke lojalnosti.
„Ako se to ispuni, biće to zaista velika promena u mađarsko-mađarskim odnosima”, konstatuje Salaj.
