U centru Kulpina, u zelenom ambijentu stoji crveno-žuti dvorac. Njega je početkom 18. veka izgradila porodica Stratimirović zajedno sa pravoslavnom crkvom. Posed su 1889. godine prodali porodici Dunđerski, da bi im ga 1945. tadašnja komunistčka vlast otuđila u ime agrarne reforme. 

Sada deo ovog kompleksa služi kao Poljoprivredni muzej ali i sala za venčavanje. Trenutno je pod rekonstrukcijom. Fasada je završena, ali je u toku restauracija nameštaja, pa parovi koji žele da ovde institucionalizuju svoj odnos, moraju da sačekaju. 

Želju za bajkovitim ritualom ovde imaju i mladenci iz šire okoline, pa neretko termin zakazuju i oni iz Novog Sada. Međutim, specifičnost ove sale je što se istovremeno u njoj može čuti “da” i “áno”. I cela ceremonija može biti izvedena na slovačkom, srpskom ili kombinovano. Budući bračni par se o tome dogovara sa matičarkom Ljudmilom Grnjom pre venčanja. 

“To je lepa strana suživota. Tako se neguje multikulturalnost,” kaže ova matičarka. 

Pored Velikog nalazi se Mali dvorac koji je video i bolje dane. U njemu Grnja čuva podatke o važnim životnim promenama meštana ovog sela. U matičnim knjigama rođenih, venčanih, umrlih neretko se ispod imena na ćirilici, nađe i jednakom veličinom i bez zagrade upisano ime na slovačkom. To je pravo zajamčeno sa tri zakona: o matičnim knjigama, o službenoj upotrebi jezika i pisma i o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina. 

U opštini Bački Petrovac, prema poslednjem popisu je bilo 11.512 ljudi, od kojih se 61% izjasnilo kao pripadnik slovačke zajednice. Zakon kaže da primenu službene upotrebe jezika i pisma nacionalne manjine, mora da ima svaka jedinica lokalne samouprave koja ima najmanje 15% određenog manjinskog stanovništva. 

To znači da pripadnik manjinske zajednice ima pravo na korišćenje maternjeg jezika u upravnom i sudskom postupku, u komunikaciji sa organima sa javnim ovlašćenjima, izdavanje javnih isprava i vođenje službenih evidencija, kao i upotrebu jezika na glasačkim listićima, objašnjavaju iz kabineta zamenika Pokrajinskog zaštitnika građana, zaduženog za manjinska pitanja Mihalja Njilaša. 

“Pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo na slobodan izbor i korišćenje ličnog imena i imena svoje dece, kao i na upisivanje ličnih imena u sve javne isprave, službene evidencije i zbirke ličnih podataka prema pravopisu nacionalne manjine, što ne isključuje uporedan upis imena prema pravopisu srpskog jezika,” navode iz Njilašovog kabineta. 

Predsednik Odbora za službenu upotrebu jezika i pisma Nacionalnog saveta slovačke nacionalne manjine (NSSNM) Miroslav Jurica kaže da je zaštita jezičkog identiteta jedna od ključnih prava zagarantovana Ustavom.

“Dostupnost dokumenata na slovačkom jeziku predstavlja neophodnost integracije slovačke nacionalne manjine u sve aspekte društva uz istovremeno uvažavanje etničkih, kulturnih, verskih i jezičkih posebnosti Slovaka u Republici Srbiji,” navodi Jurica. 

Kako se zovem?

Matičarka Ljudmila Grnja kaže da zakon nije savršen, ali je dobar jer daje mogućnost dvojezičkog pisanja imena što ranije nije bilo slučaj. 

Sedamdesetih godina je postojala praksa da se u Novom Sadu, gde se uglavnom rađaju deca iz Vojvodine, u matičnu knjigu rođenih upisuje ime isključivo na manjinskom jeziku. To je bilo moguće jer je ovaj grad raspolagao matičarima koji govore sve jezike manjinskih zajednica. 

Međutim, kasnije je dolazilo do zbrke. 

“Onda kada je došlo do digitalizacije, sistem ili nije mogao da prepozna specijalne znakove ili su imena prevodili honorarci, pa greške ispravljamo i danas,” priča Grnja. 

Veliku pomoć u pravilnom prevođenju imena i prezimena doprinele su i profesorice sa Odseka za slovakistiku Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, koje su sastavile Transkripciju prezimena Slovaka u Vojvodini sa slovačkog na srpski jezik. Pored ove knjige, na Grnjinom stolu se nalazi i knjižica požutelih listova čiji je zadatak bio da prevede imena svih ostalih na mađarski. U njoj je Janoš i Jovan i Jan. To je bila praksa Austro-Ugarske. 

Grnja navodi primer jedne bake koja se rodila pre Prvog svetskog rata koja je upisana kao Eržebet. Venčala se između dva rata, kada su se dokumenti pisali isključivo na srpskom i prekrštena je u Jelisavetu. Umrla je sedamdesetih godina pod svojim pravim, slovačkim, imenom, kao Alžbeta. 

Jedan od zadataka Nacionalnog saveta Slovaka je i da neguje ovaj jezik u službenoj upotrebi. Nedavno su objavili srpsko-slovački rečnika administrativne i pravne terminologije, kako bi doprineli položaju slovačkog jezika u državnim institucijama, ali i školama, ustanovama kulture i privrednim subjektima. 

“Dešava se da vlasti i službenici koriste različitu terminologiju, usled čega dolazi do smanjenja nivoa pisanog slovačkog jezika u Srbiji,” objašnjava predsednik Odbora za službenu upotrebu jezika i pisma NSSNM Miroslav Jurica. 

Pravo koje se ne koristi

Pravo na dvojezične dokumente se koristi retko, kaže Ljudmila Grnja. Pretpostavlja da to može biti zbog neupućenosti građana i građanki, no zadatak državnih službenika je da im na to pravo ukažu. Drugi razlog može biti neprepoznavanje značaja jer sa dvojezičnim dokumentom ili bez njega – svi građani imaju ista prava. 

“Ja sam kao matičarka osetila odgovornost da svoje ime i ime svoje dece upišem na slovačkom i tako pokažem primer,” navodi Grnja. 

U Vršcu gde ima manje pripadnika slovačke zajednice, ovo pravo je teže ostvarivo, smatra pravnica i sudski tumač Jaroslava Dega. Prema popisu, od 45.462 ljudi koliko živi u ovom gradu, svega 131 je slovačke pripadnosti. 

Iako je Vršac centar rumunske zajednice sa 4.178 pripadnika, Dega u svojoj praksi nije sretala nikog sa imenom u ličnoj karti pisanim po rumuskom pravopisu. Jedini koji uglavnom koriste ovo pravo su Mađari kojih ima 1.571, primećuje ova pravnica. I mađarski i rumunski su u službenoj upotrebi u ovom gradu. 

Dega smatra da građani i građanke ne koriste svoje pravo jer se plaše komplikacija i produžavanja procedure. Veruje da kada bi tražila od državnih službenika da joj izdaju dokumente na slovačkom, oni ne bi znali šta treba da rade. Zbog toga, ovo pravo ostaje mrtvo slovo na papiru. 

“Ako mi sami ne poštujemo svoja prava i ne insistiramo na njihovom praktičnom ostvarivanju, onda džaba što su propisana,” smatra ova pravnica. 

Dega dodaje i da je apsurdno da se za prevođenje u upravnim i sudskim procesima traži od pripadnika manjinske zajednice da plati prevodioca ukoliko želi da se proces sprovede na njegovom maternjem jeziku. Zbog toga većina ljudi odustaje od ove prakse jer svakako poznaje većinski jezik. 

Zadatak Pokrajinskog ombudsmana je da, kao nezavisan organ, vrši nadzor pokrajinskih ograna uprave, javnih preduzeća i ustanova čiji je osnivač Pokrajina. Ova institucija kontroliše poštovanje ljudskih prava ali i zakonitost i efikasnost. Građani i građanke čija su prava uskraćena mogu da se pritužbom obrate upravo ovoj ustanovi. 

“Uvidom u evidenciju predmeta utvrđeno je da u prethodnom periodu nije bilo pritužbi zbog neizdavanja dokumenta na maternjem jeziku,” navodi se u odgovoru kabineta Mihalja Njilaša. 

Slovačka ne prihvata dokumente na slovačkom

Jaroslava Dega najčešće prevodi javne isprave, izvode iz matičnih knjiga, uverenja o nekažnjavanju, značajno ređe presude ili rešenja. Nije se susretala sa tim da njene prevode ne prihvati Slovačka. Razlog ovome može biti što malo prevodi jer je u sredini gde ima malo Slovaka. Njene kolege i koleginice ne dele njeno iskustvo. 

Iako se dvojezični dokumenti najčešće izdaju zbog odlaska u Slovačku, na studije, rad ili radi preseljenja, oni su tamo uglavnom nevažeći. Neophodno je da sudski tumač prevede dokument na slovački, iako dokument već sadrži srpski i slovački jezik. U nekim slučajevima sudski tumač mora da bude iz Slovačke. 

“Kada, na primer, upisuju fakultet, prevod se može uraditi i kod naših sudskih tumača. Kada steknu državljanstvo, onda se ne prihvata tumač iz Srbije, nego prevodi dokumenata odavde moraju biti urađeni i overeni u Slovačkoj,” objašnjava Ljudmila Grnja.  

Jaroslava Dega podseća da osim na manjinskom, građani i građanke imaju pravo da traže i internacionalni izvod koji je na 10 jezika, ali među njima nije slovački i Slovačka ne prihvata ove dokumente. Međunarodni izvodi su prihvaćeni u 23 evropske i jednoj afričkoj zemlji – Zelenortska ostrva. 

Produkciju ove priče podržala je Tomson fondacija, kao deo projekta Kultura i kreativnost za Zapadni Balkan (CC4WBs). Priča je kreirana uz finansijsku podršku Evropske unije. Njen sadržaj je isključiva odgovornost autora i ne predstavlja nužno stavove Evropske unije.