Bučnim i prometnim Bulevarom Mihajla Pupina u Novom Sadu automobili, raspoređeni u četiri trake, neprestano prolaze. Bulevar je sagrađen nakon Prvog svetskog rata sa ciljem da se urbanistički razvoj grada usmeri ka Dunavu. Nekoliko puta je menjao naziv, da bi devedesetih godina prošlog veka dobio ime po velikom naučniku Mihajlu Pupinu. 

Duž celog bulevara uzdižu se zgrade od kojih neke predstavljaju najznačajnija dela novosadske arhitekture 20. veka. Ima i onih modernih, u staklu, viših od ostalih, zbog čije gradnje je javnost negodovala govoreći da ruže izgled bulevara. 

U tom nizu starih i modernih zgrada gotovo da nije ostao trag na mestu gde su pre tri veka novosadski Jermeni sagradili svoju crkvu. Bledi i sećanje da je zbog proširenja Bulevara Mihajla Pupina crkva i srušena, ispostaviće se – neopravdano.

PODRŽITE STORYTELLER! Naš rad zavisi od podrške zajednice. Ako verujete u profesionalno i odgovorno novinarstvo, pomozite nam da nastavimo da istražujemo i objavljujemo priče koje se retko čuju. DONIRAJTE OVDE!

Priča o maloj zajednici Jermena u Novom Sadu počinje krajem tridesetih godina XVIII veka. Bilo je to vreme kada Beograd prelazi iz okrilja Habzburške monarhije pod vlast Osmanskog carstva. Sklanjajući se od nove vlasti, grupa od tek nekoliko desetina Jermena, lađama se, preko Save i Dunava, uputila ka severu. Nastanili su se u Petrovaradinskom Šancu, kasnije nazvanom Novi Sad, preko puta Petrovaradina. 

„Jermeni su se bavili trgovinom, pripadali su trgovačkom, građanskom sloju. Inače su važili i za sposobne zanatlije. Negovali su pisanu reč, a poznate ličnosti jermenske zajednice u Novom Sadu su bila dva poslednja sveštenika. Pretposlednji Gabrijel Menevišijan bio je poznat po velikom obrazovanju, govorio je jedanaest jezika” – iznosi dostupne podatke Darjuš Samii, kustos-istoričar Muzeja Vojvodine. 

Poliglote su bili i ostali pripadnici zajednice. To im je, uz izuzetnu umešnost u trgovačkim poslovima, bilo od značaja i u diplomatskim aktivnostima.  

Važno mesto u duhovnom i kuturnom životu Jermena imala je vera. Bili su katolici i pripadali su posebnom crkvenom redu mehitarista, koji je osnovan početkom 18. veka i od tada je pod zaštitom Rimokatoličke crkve. 

Po dolasku u Novi Sad, na bogosluženja su odlazili u katoličku crkvu, ali ubrzo odlučuju da sagrade svoju. 

„Pisali su pismo Kaločkoj nadbiskupiji koja je tada bila nadležna za ovu teritoriju. Dobili su dozvolu i 1746. godine crkva je sagrađena. Bila je posvećena Svetom Grigoriju Prosvetitelju, osnivaču Jermenske apostolske crkve” – kaže Ljiljana Lazić, istoričarka umetnosti koja je, nakon dugog i detaljnog istraživanja napisala knjigu „Jermenska crkva u Novom Sadu – izbrisana baština”. 

Nije to bila velika crkva, rađena je u stilu provinciskog baroka, kaže Ljiljana Lazić. Izgledom je ličila na katoličke bogomolje. Zanimljivo je da su obredi, u jednom delu, podsećali na pravoslavne. Za tadašnje Jermene crkva je bila mesto okupljanja, zajedništva, ali i obrazovanja. 

„Bila je značajna i za očuvanje narodne tradicije i jezika. Preko crkve su se nabavljale i knjige, išlo se na hodočašće. Procvat jermenske zajednice u Novom Sadu trajao je sve do 1849. godine. Tada je Novi Sad bombardovan, a jermenska crkva oštećena, gotovo srušena do temelja” – navodi Ljiljana Lazić. 

Usledile su godine nastojanja da se crkva obnovi i iznova oživi. Prilika se ukazala zahvaljujući dobročinstvu Marije Trandafil, koja je pomagala izgradnju i obnovu verskih objekata na teritoriji grada. Zahvaljujući njenoj darežljivosti, obnova Jermenske crkve je započeta. Zadatak da napravi plan objekta dobio je novosadski arhitekta Đerđ Molnar, koji će u kasnijim godinama napraviti svoja najznačajnija dela, kao što je Gradska kuća ili Crkva Imena Marijinog. 

U Muzeju Novog Sada sačuvan je plan crkve koji je Molnar napravio. Međutim, ne odgovara izgledu sagrađene crkve. U Beču, u samostanu mehitarista postoji drugi plan po kojem je, pretpostavlja se, crkva i sagrađena. Ljiljana Lazić kaže da je taj plan videla samo na fotografiji, ali da ima saznanja da na njemu piše ime Đerđa Molnara. 

PREPORUČUJEMO:

„Obnova crkve završena je 1872. godine. Vidi se to po ploči koja je ostala još od prvobitnog hrama, na kojem je bilo ispisano kada su Jermeni došli u Novi Sad, a naknadno je uklesano da je crkva obnovljena zahvaljujući Mariji Trandafil” – navodi istoričarka umetnosti. 

Crkva je imala tri zvona koja je, takođe, donirala novosadska dobrotvorka. Dva se i danas čuvaju u Muzeju grada. Mnogo godina kasnije Jermenska crkva je postala i deo kompleksa  u kojem je još bio i parohijski dom, a iza crkve prostiralo se groblje. 

Usled asimilacije i iseljavanja, jermenska zajednica u Novom Sadu nestaje

Već nakon što je crkva oštećenja u bombardovanju grada 1849. godine  dolazi  do opadanja broja Jermena u Novom Sadu. Mnogi su se odselili, a preostala zajednica nije mogla da se odupre asimilaciji. 

„U 19. veku Novi Sad je bio izrazito multikulturalna sredina. Jermeni su samo jedna od više zajednica koje su u gradu obitavale. Bilo je tu Srba, Nemaca, Jevreja…Na smanjenje jermenske zajednice, prema mom shvatanju, najviše je uticala Rimokatolička crkva” – kaže Darjuš Sami. Objašnjava da su za vreme izgradnje Crkve Imena Marijina u Novom Sadu katolički vernici koristili Jermensku crkvu. 

Iz tog perioda sačuvano je više svešteničkih odeždi koje potiču iz Jermenske crkve, ali izgledom su gotovo identične onima koje koriste katolički sveštenici. Kada je u centru grada sagrađena katedrala, Jermenska crkva je gotovo ostala bez vernika. 

Sa dolaskom 20. veka u Novom Sadu bio je prisutan tek poneki potomak nekadašnjih jermenskih porodica. Međutim, već tada su se izjašnjavali kao Mađari, Nemci ili pripadnici drugih naroda. Darjuš Samii kaže da u Petrovaradinu i danas žive porodice kojima bi se po prezimenu dalo naslutiti da su jermenskog porekla.

Crkva nemoćna pred urbanizacijom

Šezdesetih godina prošlog veka odlučeno je da se proširi već sagrađeni Bulevar, koji je nosio ime Maršala Tita. Planiranom proširenju zasmetala je Jermenska crkva, koja je već tada bila u lošem stanju, bez vernika i neodržavana. Iako je crkva bila pod zaštitom kao istorijski dokument, to nije zaustavilo planirano rušenje. 

„Javnost je bila protiv rušenja, jer je trebalo da se ruši ceo blok. Nije bila ugrožena samo Jermenska crkva, već i zgrada Mađarske katoličke gimnazije, posle Vojvođanskog muzeja. Naknadno se ispostavilo da crkva uopšte nije morala da bude srušena, jer je bulevar prošao pored mesta gde se zgrada nalazila” – navodi istoričarka umetnosti. 

Pre rušenja, iz crkve je izneto sve što je bilo vredno čuvanja. U Muzeju grada nalazi se veliki broj predmeta, koji ne potiču samo iz Jermenske crkve, već su prikupljeni i tokom istraživanja groblja. Takođe, u Istorijskom arhivu grada pohranjena je vredna građa o tri veka postojanja male jermenske zajednice u Novom Sadu. To je ono što ostane kada jedna zajednica, njena kultura i jezik na nekom prostoru nestanu. 

„Zajednica nikada potpuno ne nestane. Često se koriste pojmovi iščezle civilizacije i narodi, a oni se ustvari utapaju u one koji nastaju da žive na tom prostoru. Zato ne bih govorio o nestanku jednog naroda, jer svaka civilizacija u sebi nosi tragove prethodnih” – zaključuje Darjuš Samii. 

Bilo je ideja da se Jermenska crkva obnovi. Međutim, Ljiljana Lazić kaže da je njena verska uloga nepovratno izgubljena. Obnova bi, smatra, imala smisla samo zarad održavanja kulturnih događaja ili da služi kao simbol jednog vremena.

O životu Jermena u Novom Sadu još svedoči i grobnica-kosturnica porodice Čenazi-Tomanović. Nekoliko puta je premeštana i sada se nalazi nedaleko od mesta gde je nekada stajala crkva. Predstavlja najneobičniju grobnicu koja je opstala u modernom arhitektonskom okruženju. Pod zaštitom je kao spomenik kulture.